محتسب

نوع مقاله : تالیف

نویسنده

هیات علمی

چکیده

واژه محتسب در لسان عرب، صفت فاعلی از فعل حَسَبَ و از مصدر احتساب به معنی شمار کننده، به شمار آورنده، آزماینده و ازنظر تخصصی به معنای شخصی است که امر «حِسبه» یا «احتساب » از سوی حکومت اسلامی بر عهده او واگذار می‌شده است. (لغتنامه دهخدا، ذیل مدخل محتسب) حسبه نیز در لغت به معنی «شمردن، حساب، مزد، اجر، ثواب، امید و پنداشت مزد و ثواب از خدای عز و جل داشتن» و در اصطلاح "عبارت است از امربه‌ معروف آن هنگام که وانهادنش چیرگی یابد و نهی از منکر آن هنگام که انجامش هویدا گردد" (ماوردی، 1383: 477). بعضی از پژوهشگران معتقدند که حسبه از مصدر احتساب به معنی اجر و پاداش است و اصطلاحاً به کارهایی گفته می‌شود که انجام دهنده آن، پاداش عمل خویش را از خدا تمنّا دارد. بعضی هم معتقدند که حسبه از مصدر محاسبه و واژه قرآنی حسیب به معنی حسابرسی و بازخواست افراد خاطی جامعه است. حسبه به معنی هرکدام از این دو واژه که باشد، یک نظام نظارتی بر شئون مختلف جامعه است که از احکام نورانی دین مبین اسلام برخاسته است. ریشه تفکر حسبه از دو اصل اسلامی "امربه ‌معروف و نهی از منکر"، که درواقع طلب خیر و دفع شرّ برای بندگان خدا است، گرفته‌ شده است. (رفیعی، 1380: 1)

کلیدواژه‌ها